Chuyên mục: Mẹ & Bé › Chăm Sóc Trẻ Độ dài đọc: 9 phút
Tóm tắt nhanh: Khi bé không chịu chia sẻ đồ chơi phải dạy thế nào, điều đầu tiên mẹ cần hiểu là con chưa cố tình ích kỷ — trẻ dưới 3 tuổi vẫn đang ở giai đoạn duy kỷ (egocentrism) và chưa hình thành lý thuyết tâm trí (Theory of Mind) nên chưa thể hiểu cảm xúc của bạn khác. Thay vì ép buộc, mẹ nên dạy con khái niệm "sở hữu" và "lượt chơi" trước, làm gương chia sẻ trong sinh hoạt hằng ngày, dùng quy tắc đổi lượt (đồng hồ cát, đếm số), khen ngợi cụ thể khi con tự nguyện nhường bạn, và tuyệt đối không dán nhãn "ích kỷ" hay so sánh con với bạn khác. Chia sẻ là kỹ năng cần luyện tập trong nhiều năm, thường phát triển rõ rệt nhất từ 3-5 tuổi.
Hôm trước mình dẫn bé nhà mình sang chơi với con của chị hàng xóm. Mới được 5 phút, bé nhà mình đã ôm khư khư cả rổ đồ chơi vào lòng, hét toáng lên "của con!" mỗi khi bạn kia chỉ vừa đưa tay chạm vào một món đồ mà con còn chẳng buồn ngó tới cả buổi. Mình đứng hình mất mấy giây, mặt nóng bừng vì ngại với chị hàng xóm, chỉ muốn xin lỗi rồi bế con về ngay.
Tối đó nằm nghĩ lại, mình cứ tự hỏi mãi: "Sao con mình ích kỷ vậy? Mình dạy sai ở đâu rồi? Hay là mình chiều con quá nên con mới thế này?" Mình lên mạng tìm hiểu, hỏi thêm vài người bạn có con cùng độ tuổi, và hóa ra... gần như mẹ nào cũng từng trải qua y hệt cảnh này ít nhất một lần.
Nếu bạn cũng đang đứng trước tình huống con giành giật đồ chơi, gào khóc không cho ai mượn dù chỉ một món con không hề chơi tới, thì mình muốn bạn thở phào một chút trước đã: đây không phải dấu hiệu con hư hay ích kỷ bẩm sinh đâu. Vậy bé không chịu chia sẻ đồ chơi phải dạy thế nào để con học được cách chia sẻ một cách tự nhiên, thay vì cả hai mẹ con đều mệt mỏi, nước mắt ngắn dài mỗi lần có bạn đến chơi?
Trong bài viết này, mình sẽ giúp bạn:
Bắt đầu nha! 🧸
Trước khi tìm cách "sửa" hành vi của con, mình cần hiểu rõ gốc rễ vấn đề trước đã — vì phần lớn trường hợp bé "không chịu chia sẻ" đều xuất phát từ những giới hạn phát triển hoàn toàn tự nhiên, không phải do tính cách ích kỷ hay do mẹ nuông chiều con quá mức.
Các nhà tâm lý học phát triển gọi đây là giai đoạn duy kỷ (egocentrism) — trẻ dưới 6-7 tuổi, đặc biệt rõ ở giai đoạn 1-3 tuổi, nhìn thế giới hoàn toàn từ góc độ của bản thân mình. Con chưa đủ "công cụ" nhận thức để hiểu rằng bạn khác cũng có mong muốn, cảm xúc riêng giống hệt mình. Vì vậy khi mẹ yêu cầu chia sẻ, bé không hề "cố tình ích kỷ" — con đơn giản là chưa hiểu vì sao mình phải làm điều đó.
Khả năng hiểu rằng người khác có suy nghĩ, cảm xúc khác với mình được gọi là lý thuyết tâm trí (Theory of Mind). Kỹ năng này thường chỉ bắt đầu phát triển rõ rệt từ khoảng 4 tuổi trở lên. Trước mốc tuổi này, con chưa thực sự hình dung được cảm giác buồn, thất vọng của bạn khi không được chơi cùng món đồ chơi. Đây là lý do các chuyên gia tâm lý trẻ em nhấn mạnh: ép trẻ dưới 3 tuổi phải chia sẻ "cho bằng được" thường không hiệu quả, thậm chí còn phản tác dụng.
Khoảng 18-24 tháng tuổi, bé bắt đầu hình thành ý thức "cái tôi" và "cái của tôi" rất mạnh mẽ. Nghe có vẻ ngược đời, nhưng đây thực chất là dấu mốc phát triển tâm lý tích cực, cho thấy con đang xây dựng bản sắc cá nhân của riêng mình. Việc bé bảo vệ đồ chơi không đồng nghĩa với ích kỷ — đó là biểu hiện tự nhiên của quá trình con đang tìm hiểu "tôi là ai, và cái gì thuộc về tôi".
Hiểu đúng mốc phát triển giúp mẹ đặt kỳ vọng phù hợp, tránh nóng vội ép con làm điều vượt quá khả năng nhận thức ở từng giai đoạn:
Thay vì hét lên "Con phải cho em mượn ngay!", mẹ hoàn toàn có thể áp dụng những bước sau để con học chia sẻ một cách tự nguyện và bền vững hơn theo thời gian.
Trước khi nói đến chuyện chia sẻ, mẹ hãy giúp con phân biệt rõ đồ chơi nào là của con, đồ chơi nào là dùng chung. Quan trọng hơn, con cần hiểu rằng "cho bạn mượn" không có nghĩa là mất đi món đồ đó mãi mãi — bạn chơi xong sẽ trả lại. Sự an tâm này giúp bé bớt phòng thủ hơn hẳn khi được yêu cầu chia sẻ.
Trẻ nhỏ học qua quan sát nhiều hơn qua lời nói suông rất nhiều. Mẹ có thể chủ động chia sẻ đồ ăn với con, mời con nếm thử món của mẹ, cho con thấy ba mẹ cũng "chia sẻ" đồ dùng với nhau một cách vui vẻ, tự nhiên mỗi ngày. Con nhìn thấy càng nhiều, con càng dễ bắt chước theo.
Với những món đồ chơi được nhiều bé cùng thích, mẹ có thể đặt đồng hồ cát hoặc đếm đến một con số cố định (ví dụ đếm đến 20) để quy định thời gian chơi của mỗi bé, sau đó đổi lượt. Cách này giúp bé cảm thấy công bằng, dễ chấp nhận hơn nhiều so với việc bị yêu cầu đưa đồ chơi ngay lập tức không báo trước.
Thay vì khen chung chung "con giỏi quá", mẹ nên khen thật cụ thể vào hành vi: "Con vừa cho bạn mượn xe, bạn vui lắm đó, mẹ thấy con thật tốt bụng." Lời khen càng cụ thể, con càng dễ ghi nhớ và có xu hướng lặp lại hành vi tích cực đó trong những lần sau.
Tuyệt đối tránh những câu như "con ích kỷ quá", "sao con không biết chia sẻ như bạn" — những lời này không giúp con thay đổi hành vi mà còn làm tổn thương lòng tự trọng đang hình thành của con. Hãy kiên nhẫn, vì đây là kỹ năng cần luyện tập trong nhiều năm chứ không phải học một lần là xong ngay được.
Bên cạnh cách dạy, một số dưỡng chất cũng đóng vai trò hỗ trợ sự phát triển não bộ và khả năng điều tiết cảm xúc, giúp bé bớt cáu gắt, dễ hợp tác hơn trong các tình huống xã hội:
Thực phẩm | Dưỡng chất nổi bật | Lợi ích/Tác dụng |
|---|---|---|
Cá hồi, cá thu, trứng | Omega-3, DHA | Hỗ trợ phát triển não bộ, cải thiện khả năng điều tiết cảm xúc ở trẻ nhỏ |
Sữa chua, phô mai | Probiotic, Canxi | Cân bằng hệ vi sinh đường ruột, hỗ trợ trục não - ruột giúp bé bình tĩnh hơn |
Rau lá xanh đậm, bơ | Folate, Vitamin E | Hỗ trợ chức năng thần kinh, góp phần cải thiện tâm trạng ổn định hơn |
Hạt óc chó, hạt bí (xay nhuyễn phù hợp tuổi) | Kẽm, Magie | Ổn định hệ thần kinh, giảm tình trạng cáu gắt, khó chịu ở trẻ |
Cam, dâu tây, ổi | Vitamin C | Tăng sức đề kháng, giảm mệt mỏi, hỗ trợ tâm trạng tích cực hơn |
Nhiều mẹ vì quá lo con bị đánh giá là "hư" trước mặt người khác đã vô tình áp dụng những cách dạy phản tác dụng. Mình liệt kê ra đây những sai lầm phổ biến nhất, kèm theo cách làm đúng hơn để mẹ tham khảo.
Hành động này khiến con cảm thấy bị tước đoạt đột ngột, dễ phản kháng dữ dội hơn và mất niềm tin vào việc "cho mượn sẽ được trả lại".
Khi bị ép trước ánh mắt của nhiều người, con thường phản ứng bằng sự xấu hổ và chống đối, thay vì thực sự hiểu và học được bài học chia sẻ.
Câu nói "Sao bạn ngoan mà con không biết chia sẻ" không giúp con thay đổi hành vi, mà chỉ khiến con cảm thấy bị tổn thương và so bì, đôi khi còn phản kháng mạnh hơn để "chứng minh" điều ngược lại.
Trẻ nhỏ có xu hướng tin và "sống đúng" theo những gì người lớn gọi tên mình. Dán nhãn tiêu cực lặp đi lặp lại có thể khiến con thực sự tin rằng mình là người ích kỷ, và hành xử theo đúng nhãn đó.
Ép con nhường cả những món đồ chơi gắn bó, có ý nghĩa tinh thần đặc biệt (thú bông yêu thích, món quà từ ông bà...) có thể khiến con cảm thấy bất an tột độ và mất niềm tin vào quyền sở hữu cá nhân.
❌ Hạn chế | ✅ Thay thế bằng |
|---|---|
Giật đồ chơi khỏi tay con để đưa cho bạn ngay lập tức | Cho con thời gian chuẩn bị tâm lý, báo trước "còn 1 phút nữa là đến lượt bạn nhé" |
Ép con xin lỗi, chia sẻ trước mặt đông người để giữ thể diện cho mẹ | Xử lý nhẹ nhàng, riêng tư, tập trung vào cảm xúc của con thay vì ánh mắt người ngoài |
So sánh con với bạn khác: "Sao bạn ngoan mà con không biết chia sẻ" | Ghi nhận cảm xúc của con trước, rồi mới nhẹ nhàng hướng dẫn cách xử lý phù hợp |
Dán nhãn "ích kỷ", "hư", "keo kiệt" cho con | Gọi tên hành vi cụ thể, không gán nhãn tính cách: "Con đang chưa muốn cho bạn mượn lúc này" |
Bắt con chia sẻ TẤT CẢ đồ chơi, kể cả món đồ có ý nghĩa đặc biệt | Cho phép con giữ lại 1-2 món đồ chơi "riêng tư", chỉ áp dụng chia sẻ với đồ chơi dùng chung |
Trả lời nhanh: Không, đây là biểu hiện hoàn toàn bình thường ở độ tuổi này. Trẻ 2 tuổi đang trong giai đoạn phát triển ý thức sở hữu mạnh mẽ và chưa có Theory of Mind hoàn thiện để hiểu cảm xúc của người khác. Việc con giữ chặt đồ chơi, khóc khi phải chia sẻ là phản ứng phát triển tự nhiên, không phản ánh tính cách ích kỷ lâu dài của con sau này.
Trả lời nhanh: Không nên ép ngay lập tức, vì điều này thường khiến con phản kháng mạnh hơn. Thay vào đó, mẹ nên can thiệp bằng cách công nhận cảm xúc của cả hai bé, đưa ra giải pháp trung gian như đặt thời gian chờ hoặc tìm đồ chơi thay thế, giúp cả hai bên đều cảm thấy được tôn trọng thay vì một bên bị ép buộc một chiều.
Trả lời nhanh: Áp dụng quy tắc lượt chơi rõ ràng, công bằng cho cả hai bé. Nhiều mẹ có thói quen bắt anh/chị lớn phải nhường em, điều này dễ khiến bé lớn cảm thấy bất công và nảy sinh ganh tị với em. Mẹ nên đặt ra quy tắc chung áp dụng cho cả hai, chẳng hạn luân phiên theo thời gian hoặc theo thứ tự ai chơi trước, thay vì mặc định "lớn phải nhường bé".
Trả lời nhanh: Đây là kỹ năng cần luyện tập trong nhiều năm, rõ rệt nhất ở giai đoạn 3-5 tuổi. Không có một mốc thời gian cố định cho tất cả các bé vì tốc độ phát triển nhận thức xã hội ở mỗi trẻ khác nhau. Mẹ nên kiên nhẫn lặp lại việc làm gương và hướng dẫn, thay vì kỳ vọng con thay đổi hành vi chỉ sau vài lần nhắc nhở.
Trả lời nhanh: Không hoàn toàn đúng, đây chủ yếu do giới hạn phát triển nhận thức theo độ tuổi. Tất nhiên cách nuôi dạy có ảnh hưởng đến tốc độ con học được kỹ năng xã hội, nhưng việc bé chưa chịu chia sẻ ở giai đoạn 1-3 tuổi là biểu hiện phát triển bình thường ở hầu hết trẻ nhỏ, kể cả những bé được dạy dỗ rất bài bản và nghiêm khắc.
Bé không chịu chia sẻ đồ chơi không phải là dấu hiệu con ích kỷ, mà là biểu hiện phát triển tâm lý hoàn toàn tự nhiên theo từng giai đoạn tuổi. Mẹ hoàn toàn có thể giúp con học kỹ năng này thông qua việc làm gương mỗi ngày, áp dụng quy tắc đổi lượt công bằng, và kiên nhẫn khen ngợi thay vì ép buộc hay quát mắng.
Bước nhỏ đầu tiên bạn có thể thử ngay hôm nay: lần tới khi con giành đồ chơi, thay vì nói "con phải chia sẻ", hãy thử nói "mẹ biết con đang rất thích món đồ này, mình cùng đặt giờ để bạn chơi một lát rồi đến lượt con nhé". Chỉ một câu nói thay đổi thôi, nhưng có thể tạo ra khác biệt rất lớn trong cách con đón nhận yêu cầu của mẹ.
"Con chưa biết chia sẻ không phải vì con hư, mà vì con đang học cách hiểu rằng thế giới này có nhiều hơn một mình con trong đó."
💬 Đến lượt bạn rồi: Bé nhà bạn đang ở giai đoạn nào trong hành trình học chia sẻ, và bạn đã thử cách nào hiệu quả nhất rồi? Comment chia sẻ bên dưới nhé 👇
📚 Đọc tiếp các bài liên quan:
Bài viết này chỉ mang tính chất tham khảo, cung cấp thông tin chung về tâm lý và cách nuôi dạy trẻ, không thay thế cho tư vấn chuyên môn từ bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em. Nếu con có những biểu hiện hành vi bất thường, kéo dài hoặc ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt hằng ngày, mẹ nên đưa con đến gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý để được thăm khám và tư vấn cụ thể.
