Chuyên mục: Mẹ & Bé › Sau Sinh Độ dài đọc: ⏳ 15 phút đọc
Tóm tắt nhanh: Cảm giác mất bản sắc bản thân sau khi làm mẹ mà rất nhiều chị em trải qua có một tên gọi khoa học: matrescence — quá trình chuyển đổi danh tính khi một người phụ nữ trở thành mẹ, được ví như "tuổi dậy thì lần hai" về nội tiết tố, não bộ và xã hội. Thuật ngữ do nhà nhân học Dana Raphael đặt ra năm 1973, sau đó được bác sĩ Alexandra Sacks phổ biến qua TED Talk và bài viết trên New York Times. Đây không phải bệnh lý, không phải dấu hiệu bạn là người mẹ tệ, mà là giai đoạn phát triển tự nhiên. Hiểu đúng về matrescence giúp bạn phân biệt với trầm cảm sau sinh, ngừng tự trách, và có lộ trình cụ thể để dần tái định hình bản sắc — không quay về con người cũ, mà đón nhận phiên bản mới trọn vẹn hơn.
Có một buổi tối, sau khi con đã ngủ say, mình ngồi trước gương và bất chợt sững người lại. Gương mặt phản chiếu trong đó rất quen mà cũng rất lạ — không còn là cô gái từng cà phê tới khuya với hội bạn thân, không còn là người đồng nghiệp đầy tham vọng hay chạy deadline hừng hực, mà cũng chưa hẳn là "người mẹ hoàn hảo" mà mình từng tưởng tượng khi mang bầu. Mình ngồi đó, tự hỏi: "Con người đang đứng trước gương này, thật ra là ai?"
Nếu bạn cũng từng có khoảnh khắc y hệt vậy — cảm thấy lạc lõng ngay trong chính cơ thể, chính cuộc đời mình, dù bên ngoài mọi thứ vẫn "ổn" — thì mình muốn bạn biết ngay từ đầu: bạn không hề đơn độc, và cảm giác này không hề "kỳ lạ" hay là dấu hiệu bạn đang làm sai điều gì. Có một tên gọi khoa học hẳn hoi cho hiện tượng này, và một khi gọi đúng tên nó, bạn sẽ thấy nhẹ nhõm hơn rất nhiều.
Trong bài viết này, mình sẽ cùng bạn:
Nào, mình bắt đầu nha! 🌱
Trước khi tìm cách "lấy lại chính mình", bạn cần hiểu rõ chuyện gì thật sự đang xảy ra bên trong cơ thể và tâm trí mình. Vì một khi hiểu cơ chế, bạn sẽ ngừng đổ lỗi cho bản thân.
Từ "matrescence" nghe có vẻ mới mẻ nhưng thật ra đã tồn tại từ năm 1973, khi nhà nhân học Dana Raphael đặt ra thuật ngữ này để mô tả quá trình một người phụ nữ trở thành mẹ — tương tự cách "adolescence" (tuổi dậy thì / vị thành niên) mô tả quá trình một đứa trẻ trở thành người lớn. Tuy nhiên, phải đến những năm 2010, khi bác sĩ tâm thần học sinh sản Alexandra Sacks viết bài "The Birth of a Mother" trên New York Times và có bài TED Talk được hàng triệu người xem, khái niệm này mới thật sự được biết đến rộng rãi.
Điểm mấu chốt mà BS. Sacks nhấn mạnh: xã hội dành rất nhiều sự chú ý cho sự phát triển của em bé sau sinh — từng cân nặng, từng cột mốc — nhưng gần như bỏ quên rằng người mẹ cũng đang trải qua một cuộc "sinh nở" khác: sinh ra một bản dạng hoàn toàn mới của chính mình.
Đây không phải là chuyện "yếu đuối" hay "nghĩ nhiều" — có cơ sở sinh học rõ ràng đằng sau:
Hãy thử hình dung: trong vòng vài tháng, gần như mọi trụ cột của danh tính bạn đều bị lay chuyển cùng lúc — vai trò xã hội thay đổi đột ngột (từ "cá nhân độc lập" sang "mẹ của ai đó"), thời gian riêng gần như biến mất, cơ thể thay đổi hoàn toàn, các mối quan hệ (vợ chồng, bạn bè, công việc) đều phải tái định hình. Không có gì lạ khi bản sắc cũ cảm thấy như đang "vỡ vụn" — trước khi một bản sắc mới kịp hình thành để lấp đầy khoảng trống đó.
Một chi tiết thú vị: đúng như tuổi dậy thì, matrescence cũng có những giai đoạn "lóng ngóng", dễ tổn thương, dễ khủng hoảng — và cũng giống hệt vậy, nó rồi sẽ dẫn đến một phiên bản trưởng thành hơn của bạn, chỉ là cần thời gian.
Chế độ dinh dưỡng trong giai đoạn này cũng đóng vai trò không nhỏ trong việc ổn định tâm trạng và hỗ trợ não bộ phục hồi:
Thực phẩm | Dưỡng chất nổi bật | Lợi ích cho sức khoẻ tinh thần |
|---|---|---|
Cá hồi | Omega-3, Vitamin D | Hỗ trợ ổn định tâm trạng, giảm viêm liên quan nội tiết tố |
Trứng | Choline, Vitamin B12 | Hỗ trợ chức năng nhận thức, giảm cảm giác "sương mù não" |
Rau lá xanh đậm | Folate, Magie | Giảm căng thẳng, hỗ trợ điều hoà giấc ngủ |
Sữa chua không đường | Probiotic, Canxi | Cân bằng hệ vi sinh đường ruột — trục não - ruột liên quan mật thiết đến tâm trạng |
Hạt óc chó, hạnh nhân | Omega-3 thực vật, Kẽm | Hỗ trợ phục hồi năng lượng thần kinh sau sinh |
Tin tốt là: matrescence không phải là một "vấn đề" cần được giải quyết dứt điểm, mà là một hành trình bạn có thể đồng hành cùng nó một cách chủ động. Dưới đây là 4 bước mình đã đúc kết được — không cần làm hết cùng lúc, chỉ cần chọn một điều nhỏ để bắt đầu hôm nay.
Việc đầu tiên và quan trọng nhất: khi cảm giác "mình không còn là mình" ập đến, hãy gọi tên nó thay vì chôn vùi hay xấu hổ. Bạn có thể tự nhủ: "Đây là matrescence, một quá trình bình thường, không phải lỗi của mình." Việc đặt tên cho cảm xúc (naming the emotion) đã được chứng minh giúp giảm cường độ của cảm xúc tiêu cực trong não bộ. Viết nhật ký, hoặc đơn giản là nói to điều mình đang cảm nhận với một người bạn tin tưởng, cũng là cách hiệu quả để "xả" bớt áp lực nội tâm.
Bạn không cần — và cũng không thể — quay lại y hệt con người trước khi có con. Nhưng có những "mảnh ghép" từng làm nên bạn vẫn đáng được giữ lại: một sở thích nhỏ (đọc sách, vẽ, nghe một thể loại nhạc), một mối quan hệ bạn bè bạn từng trân trọng, một khía cạnh sự nghiệp bạn từng tự hào. Hãy chọn ra 1-2 điều nhỏ nhất, dễ thực hiện nhất, và tìm cách đưa nó trở lại cuộc sống hiện tại — dù chỉ 15 phút mỗi tuần.
Đây là điểm chuyển mình quan trọng nhất: thay vì hỏi "làm sao để trở lại con người cũ", hãy hỏi "mình muốn trở thành người như thế nào ở giai đoạn mới này?". Bản sắc "người mẹ" và bản sắc "chính mình" không cần loại trừ nhau — chúng có thể tích hợp thành một phiên bản mới, trọn vẹn hơn. Hãy cho phép bản thân khám phá những điều mới mà trước đây bạn chưa từng nghĩ tới.
Matrescence không phải là hành trình nên đi một mình. Hãy chủ động:
Đối tượng cần hỗ trợ | Đặc điểm giai đoạn | Hình thức hỗ trợ phù hợp |
|---|---|---|
Mẹ mới sinh 0-3 tháng | Biến động hormone mạnh, mất ngủ nặng | Ưu tiên nghỉ ngơi, hỗ trợ từ gia đình, hạn chế áp lực xã hội |
Mẹ 3-12 tháng sau sinh | Bắt đầu tái định hình vai trò, có thể quay lại công việc | Tìm lại sở thích nhỏ, kết nối cộng đồng mẹ bỉm |
Mẹ sau 1 năm vẫn cảm thấy mất kết nối | Có thể cần hỗ trợ chuyên sâu hơn | Gặp chuyên gia tâm lý, đánh giá loại trừ trầm cảm sau sinh kéo dài |
Mẹ sinh con thứ 2 trở lên | Matrescence có thể tái diễn, thường nhẹ hơn | Áp dụng kinh nghiệm cũ, chú ý thêm đến con lớn trong nhà |
Một phần lý do khiến matrescence trở nên nặng nề hơn mức cần thiết, là vì chúng ta đang mang theo những quan niệm sai lệch về nó. Hãy cùng "gỡ rối" từng cái một.
Đây là nhầm lẫn phổ biến và cũng dễ gây hoang mang nhất. Matrescence, tự bản thân nó, không phải là bệnh lý — nó là một quá trình phát triển. Trầm cảm sau sinh là một tình trạng y tế cụ thể, có tiêu chí chẩn đoán riêng, cần được bác sĩ đánh giá. Việc đánh đồng hai khái niệm này khiến nhiều chị em hoặc hoảng loạn không cần thiết, hoặc ngược lại, bỏ qua những dấu hiệu trầm cảm thật sự cần can thiệp.
Nhiều người, khi cảm thấy "không ổn", lại chọn cách gồng mình tỏ ra ổn hơn, hoặc áp dụng những mẹo tự "chữa lành" tràn lan trên mạng mà không có cơ sở. Nếu cảm giác kéo dài, việc tham khảo ý kiến bác sĩ sản phụ khoa hoặc chuyên gia tâm lý luôn là lựa chọn an toàn và hiệu quả hơn.
Nỗi sợ bị phán xét khiến rất nhiều phụ nữ chọn im lặng, và sự im lặng đó lại càng làm cảm giác cô lập trầm trọng hơn. Trên thực tế, việc chia sẻ cởi mở là bước đầu tiên và quan trọng nhất trên hành trình chữa lành.
Những hình ảnh được chỉn chu, chọn lọc kỹ trên mạng xã hội không phản ánh thực tế đầy đủ của việc làm mẹ. So sánh bản thân với những hình mẫu đó chỉ khiến matrescence — vốn đã là một giai đoạn nhạy cảm — trở nên nặng nề hơn.
❌ Hạn chế | ✅ Thay thế bằng |
|---|---|
Nghĩ rằng cảm giác mất bản thân đồng nghĩa với bị trầm cảm | Hiểu rằng matrescence là quá trình phát triển bình thường, đồng thời chủ động theo dõi thêm các dấu hiệu đi kèm |
Tự chẩn đoán và tự "chữa" tại nhà bằng cách gồng ép | Tham khảo bác sĩ sản phụ khoa/chuyên gia tâm lý nếu cảm giác kéo dài hoặc nặng nề |
Giấu kín cảm xúc vì sợ bị đánh giá là "mẹ tệ" | Chia sẻ thật lòng với người thân, cộng đồng, hoặc chuyên gia — đây là bước chữa lành đầu tiên |
So sánh bản thân với hình mẫu "mẹ hoàn hảo" trên mạng xã hội | Tập trung vào hành trình cá nhân, chấp nhận rằng mỗi người có tốc độ tái định hình bản sắc khác nhau |
Trả lời nhanh: Không. Matrescence là một quá trình phát triển tự nhiên, không phải là rối loạn tâm thần. Tuy nhiên, nếu cảm giác này đi kèm các dấu hiệu như mất hứng thú hoàn toàn với mọi việc, ý nghĩ tiêu cực dai dẳng, hoặc ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng sinh hoạt hàng ngày, bạn nên gặp bác sĩ để loại trừ khả năng trầm cảm sau sinh.
Trả lời nhanh: Không có mốc thời gian cố định — có thể kéo dài từ vài tháng đến vài năm, tuỳ từng người. Giống như tuổi dậy thì, mỗi người trải qua matrescence với tốc độ và cường độ khác nhau. Một số mẹ cảm thấy dần ổn định sau 6-12 tháng, trong khi một số khác cần thời gian dài hơn, đặc biệt nếu phải đối mặt với nhiều áp lực cùng lúc (công việc, tài chính, ít hỗ trợ từ gia đình).
Trả lời nhanh: Không, matrescence có thể tái diễn ở mỗi lần sinh con, dù thường nhẹ hơn ở các lần sau. Mỗi đứa con mang đến một sự tái cấu trúc vai trò và danh tính riêng — ví dụ khi có con thứ hai, bạn không chỉ là "mẹ" mà còn phải học cách cân bằng giữa các con, điều này cũng có thể kích hoạt một đợt matrescence mới, dù thường không dữ dội bằng lần đầu.
Trả lời nhanh: Với đa số phụ nữ, cảm giác này giảm dần tự nhiên khi bản sắc mới hình thành, nhưng chăm sóc bản thân chủ động giúp quá trình này nhẹ nhàng hơn. Việc chủ động áp dụng các bước như gọi tên cảm xúc, tìm lại sở thích, xây dựng hệ thống hỗ trợ (đã đề cập ở phần trên) có thể rút ngắn đáng kể thời gian "chông chênh" này. Nếu sau một năm bạn vẫn cảm thấy hoàn toàn mất kết nối với bản thân, đây là dấu hiệu nên tìm đến chuyên gia tâm lý.
Trả lời nhanh: Lắng nghe không phán xét, chủ động san sẻ việc chăm con, và tạo điều kiện để mẹ có thời gian riêng cho bản thân. Đôi khi, điều phụ nữ cần nhất không phải là lời khuyên, mà chỉ là được lắng nghe và công nhận rằng cảm giác của họ là hợp lý. Những hành động nhỏ như để mẹ ngủ thêm một giấc, tự tay chăm con vài giờ để mẹ có thời gian riêng, đã có thể tạo ra khác biệt lớn.
Trả lời nhanh: Nếu cảm giác đi kèm ý nghĩ tự làm hại bản thân hoặc con, mất hứng thú hoàn toàn, hoặc kéo dài ảnh hưởng chức năng sống trên 2 tuần, cần gặp chuyên gia ngay. Đây là ranh giới quan trọng nhất cần ghi nhớ: matrescence là một quá trình dao động nhưng vẫn cho phép bạn duy trì các chức năng cơ bản trong cuộc sống. Nếu bạn hoặc người thân nhận thấy các dấu hiệu cảnh báo nghiêm trọng kể trên, đừng chần chừ — hãy tìm đến sự hỗ trợ y tế ngay lập tức.
Cảm giác mất bản sắc bản thân sau khi làm mẹ mà bạn đang trải qua có tên gọi khoa học — matrescence — và đó là một hành trình phát triển hoàn toàn tự nhiên, không phải lỗi của bạn, không phải dấu hiệu bạn là người mẹ tệ. Bạn không cần cố "quay lại" con người cũ, vì phiên bản đó đã hoàn thành vai trò của nó. Điều bạn đang làm, dù có mệt mỏi và chông chênh đến đâu, chính là quá trình sinh ra một phiên bản mới của chính mình — trọn vẹn hơn, chứa đựng cả người mẹ lẫn con người thật sự của bạn.
Hãy bắt đầu bằng một bước nhỏ ngay hôm nay: chọn một điều bé xíu bạn từng yêu thích trước khi có con, và dành ra 15 phút cho nó trong tuần này. Không cần nhiều hơn thế.
"Trở thành mẹ không phải là đánh mất chính mình, mà là một cuộc sinh nở thứ hai — lần này, bạn sinh ra một phiên bản mới của chính bạn."
💬 Đến lượt bạn rồi: Bạn đã từng có khoảnh khắc soi gương và tự hỏi "mình là ai" sau khi làm mẹ chưa? Điều gì đã giúp bạn cảm thấy kết nối lại với chính mình? Comment chia sẻ bên dưới nhé 👇
📚 Đọc tiếp các bài liên quan:
Bài viết này chỉ mang tính chất tham khảo và cung cấp thông tin chung, không thay thế cho chẩn đoán hoặc tư vấn y tế chuyên môn. Nếu bạn cảm thấy các dấu hiệu tâm lý kéo dài, nghiêm trọng, hoặc có ý nghĩ muốn làm hại bản thân/con, vui lòng liên hệ ngay bác sĩ, chuyên gia tâm lý, hoặc các đường dây nóng hỗ trợ khủng hoảng tâm lý tại địa phương để được giúp đỡ kịp thời.
