Chuyên mục: Sống Khoẻ › Chữa Lành Độ dài đọc: ~18–20 phút
Tóm tắt nhanh: Renegotiate với quá khứ không phải quên đi — đây là quá trình thay đổi mối quan hệ của bạn với ký ức đau, không phải xóa bỏ nó. Khoa học thần kinh xác nhận não người không thể xóa ký ức theo ý muốn, nhưng hoàn toàn có thể tái diễn giải ý nghĩa của chúng nhờ cơ chế memory reconsolidation. Thay vì cố quên hay ép bản thân tha thứ ngay lập tức, bạn có thể học cách đặt ký ức đó vào đúng vị trí trong câu chuyện cuộc đời mình — nơi nó không còn chiếm lấy hiện tại của bạn nữa. Bài viết này chia sẻ 5 kỹ thuật có bằng chứng khoa học để bạn bắt đầu hành trình đó, dù chậm, dù không tuyến tính, cũng hoàn toàn có thể.
Có một giai đoạn trong cuộc đời mình — mình tin chắc rằng nếu cố quên đi chuyện cũ đủ lâu, nó sẽ tự biến mất.
Mình đổi thành phố. Đổi công việc. Đổi cả kiểu tóc. Mình lấp đầy lịch trình đến mức không còn một khoảng trống nào để ngồi im và nhớ. Mình tưởng mình đang "move on." Mình tưởng mình ổn.
Nhưng mỗi sáng thức dậy, cái ký ức đó vẫn ngồi đó — im lặng, kiên nhẫn, như một người khách không mời mà đến và đã ở lâu đến mức mình không còn nhớ nhà mình từng trông như thế nào trước khi có nó. Một bài hát quen. Một con phố. Một cái mùi. Và bỗng dưng tất cả ập về, mạnh như lần đầu.
Người ta hay nói với mình: "Thôi buông đi." "Quên đi cho xong." "Move on đi, cuộc sống còn dài." Mình nghe, mình gật đầu, mình về nhà và cố. Nhưng không ai dạy mình làm thế nào. Và cái cảm giác thất bại vì "cố quên mà không được" — đôi khi còn nặng nề hơn cả ký ức gốc.
Mãi đến khi mình đọc về một khái niệm trong tâm lý học — renegotiate với quá khứ — mình mới hiểu rằng mình đã tiếp cận sai từ đầu. Không phải vì mình yếu đuối. Mà vì não bộ của mình, về mặt sinh học, không được thiết kế để quên.
Trong bài viết này, mình muốn cùng chị em khám phá:
Bắt đầu nha, chị em ơi 🌿
Não bạn không phản bội bạn. Nó đang làm đúng công việc của nó — chỉ là hơi quá nhiệt tình một chút khi bảo vệ bạn.
Trước khi nói về cách hòa giải với quá khứ, mình muốn giải thích một điều căn bản mà ít ai nói với chúng ta: việc không thể quên không phải là lỗi của bạn — đó là sinh học.
Não bộ con người có hai vùng đóng vai trò chính trong việc lưu trữ ký ức liên quan đến cảm xúc: amygdala (hạnh nhân não — trung tâm xử lý cảm xúc) và hippocampus (hải mã — trung tâm lưu trữ ký ức dài hạn).
Khi bạn trải qua một sự kiện có cảm xúc mạnh — dù là niềm vui cực độ hay nỗi đau sâu sắc — amygdala "đánh dấu" sự kiện đó là quan trọng với tín hiệu: "Hãy nhớ kỹ cái này. Nó ảnh hưởng đến sự tồn tại của chúng ta." Kết quả: ký ức cảm xúc tiêu cực được mã hóa sâu hơn, mạnh hơn, và dễ kích hoạt hơn so với ký ức trung tính.
Đây không phải lỗi hệ thống — đây là cơ chế sinh tồn. Trong thời kỳ nguyên thủy, não người cần nhớ những mối nguy hiểm để tránh lặp lại. Vấn đề là não bạn không phân biệt được giữa "mối nguy nguyên thủy" và "ký ức về người yêu cũ" hay "lần bị phản bội năm 25 tuổi."
Đây là phần thú vị, và cũng là lý do "renegotiate với quá khứ không phải quên đi" là một cách tiếp cận có cơ sở sinh học thực sự.
Các nhà khoa học thần kinh — đặc biệt là nghiên cứu của Karim Nader và Joseph LeDoux tại Đại học New York — đã phát hiện ra một cơ chế gọi là memory reconsolidation (tái củng cố ký ức). Mỗi lần bạn nhớ lại một ký ức, não bộ "mở file" đó ra. Trong khoảng thời gian đó, ký ức trở nên linh hoạt — và có thể được ghi đè, điều chỉnh, hoặc gắn với ý nghĩa mới trước khi được lưu lại.
Nói cách khác: mỗi lần bạn nhớ về quá khứ, não bạn đang cho bạn một cơ hội để viết lại — không phải nội dung sự kiện, mà là ý nghĩa của nó với cuộc đời bạn hôm nay.
Đây chính là nền tảng sinh học của khái niệm renegotiate.
Trước khi đi sâu vào kỹ thuật, hãy để mình làm rõ sự khác biệt — vì mình thấy nhiều chị em (bao gồm cả mình ngày trước) hay bị nhầm lẫn giữa các khái niệm này:
Khái niệm | Ý nghĩa thực sự | Cơ chế tâm lý | Vấn đề tiềm ẩn |
|---|---|---|---|
Quên đi | Xóa bỏ ký ức khỏi tâm trí | Suppression (đè nén) | Bất khả thi về thần kinh học; thường phản tác dụng — ký ức bị đè thường mạnh hơn |
Tha thứ | Giải phóng cơn giận với người gây đau | Emotional release | Có thể bị hiểu là "chấp nhận điều sai trái" — gây thêm tổn thương nếu làm quá sớm |
Buông bỏ | Không bám víu vào ký ức nữa | Acceptance | Mơ hồ, thiếu hướng dẫn thực hành, khó biết bắt đầu từ đâu |
Move on | Tiếp tục sống bất kể ký ức | Behavioral activation | Có thể dẫn đến toxic positivity nếu bỏ qua bước xử lý cảm xúc thật sự |
Renegotiate | Thay đổi ý nghĩa và vị trí của ký ức trong cuộc đời bạn | Cognitive reframing + meaning-making | Không yêu cầu bạn xóa bỏ, tha thứ ngay, hay giả vờ không đau |
Renegotiate không nói: "Chuyện đó không đau."
Renegotiate nói: "Chuyện đó đã xảy ra. Nó thực sự đau. Và bây giờ mình muốn thay đổi vị trí của nó trong câu chuyện cuộc đời mình — để nó không còn ngồi ở trung tâm, chiếm lấy hết ánh sáng của hiện tại."
Không cần nằm trên ghế nhà tâm lý học mới bắt đầu được. Những kỹ thuật dưới đây có thể thực hành tại nhà — với một cuốn sổ, một chút thời gian, và lòng kiên nhẫn dành cho chính mình.
Đây là kỹ thuật được nghiên cứu kỹ nhất trong lĩnh vực tâm lý học sức khỏe.
Nhà tâm lý học James Pennebaker (Đại học Texas) đã thực hiện hàng chục nghiên cứu trong suốt 30 năm, cho thấy việc viết về ký ức cảm xúc đau theo một cấu trúc cụ thể — không phải viết tùy hứng — giúp giảm đáng kể các triệu chứng trầm cảm, lo âu, và thậm chí cải thiện sức khỏe thể chất (hệ miễn dịch hoạt động tốt hơn sau 4–6 tuần thực hành).
Cách thực hành:
Dành 20 phút, 4 ngày liên tiếp. Viết tự do về ký ức hoặc giai đoạn bạn muốn hòa giải. Sau mỗi buổi, trả lời 3 câu hỏi neo này:
Câu hỏi thứ ba là cốt lõi của renegotiate — bạn đang chủ động trao ý nghĩa mới cho ký ức, thay vì để ký ức tự trao ý nghĩa cho bạn.
Lưu ý quan trọng: Đây không phải "viết tích cực giả tạo." Bạn không cần kết thúc bằng một câu sáng sủa nào. Viết thật — kể cả khi thật là tức giận, buồn bã, hay hoang mang. Không ai chấm điểm bài viết của bạn cả.
Ngôn ngữ bạn dùng để kể về bản thân không chỉ phản ánh danh tính — nó tạo ra danh tính.
Narrative Therapy — được phát triển bởi Michael White và David Epston — dạy một nguyên tắc cốt lõi: tách biệt bản thân ra khỏi vấn đề. Bạn không phải là vấn đề. Bạn là người đang trải qua vấn đề.
Sự khác biệt này nghe có vẻ nhỏ nhưng thay đổi rất nhiều:
Bài tập nhỏ: Tuần này, mỗi khi bạn dùng cụm "mình là..." theo nghĩa tiêu cực, hãy dừng lại và chuyển sang "mình đã..." hoặc "mình đang..." Để ý xem cảm giác của bạn thay đổi thế nào.
Đây là kỹ thuật mình cá nhân thấy xúc động và hiệu quả nhất — nhưng cũng cần chuẩn bị tâm lý nhất.
Khái niệm inner child (đứa trẻ nội tâm) — được phổ biến bởi John Bradshaw và sau này được Richard Schwartz phát triển trong IFS (Internal Family Systems) — đề xuất rằng phiên bản bạn đã trải qua chuyện đau đó không biến mất. Họ vẫn đang sống trong bạn, đang chờ được thấu hiểu.
Và phiên bản bạn lúc đó — dù bạn đã làm gì, dù bạn đã phản ứng thế nào — đã làm hết sức có thể với những gì họ biết vào thời điểm đó. Họ không cần sự phán xét của bạn hôm nay. Họ cần sự thấu hiểu.
Bài tập viết thư:
Tìm một chỗ yên tĩnh. Nghĩ về phiên bản của bạn ở thời điểm đó — bao nhiêu tuổi, đang ở đâu, đang cảm thấy gì. Rồi viết một lá thư cho họ. Không phán xét. Không giải thích. Chỉ nói:
"Mình thấy bạn. Mình biết bạn đã cố gắng. Bạn đã làm hết sức với những gì bạn có lúc đó. Và bạn vẫn còn ở đây — điều đó có nghĩa là bạn đã vượt qua được."
Bạn có thể khóc. Điều đó bình thường. Đó là dấu hiệu bạn đang chạm đến đúng chỗ.
Kỹ thuật này nghe có vẻ kỳ lạ nhưng được ủng hộ bởi nhiều nghiên cứu thú vị.
Ethan Kross, nhà tâm lý học tại Đại học Michigan và tác giả cuốn Chatter, đã phát hiện ra rằng khi chúng ta tự nói chuyện với mình bằng tên thứ ba (hoặc đại từ "bạn" thay vì "mình"), não bộ chuyển sang chế độ quan sát thay vì bị cuốn vào vòng lặp cảm xúc.
Cơ chế này được gọi là psychological distancing — tạo ra khoảng cách tâm lý để nhìn nhận bản thân một cách khách quan hơn, như cách bạn nhìn nhận một người bạn thân đang gặp chuyện.
Thực hành:
Thay vì: "Tại sao mình lại làm vậy? Mình thật ngu ngốc."
Hãy thử: "Tại sao [Tên của bạn] lại làm vậy vào thời điểm đó? [Tên của bạn] đang trải qua điều gì?"
Bạn sẽ nhận thấy ngay sự thay đổi — từ tự trách mình sang tò mò về mình. Và tò mò là nền tảng của renegotiate.
Đây là kỹ thuật cần thực hành sau cùng — sau khi bạn đã cho phép mình trải qua cảm xúc thật, không phải trước đó.
Post-Traumatic Growth (PTG) — khái niệm được nghiên cứu bởi Richard Tedeschi và Lawrence Calhoun — không nói rằng chấn thương là "tốt" hay "may mắn." PTG nói rằng từ quá trình sống sót qua chấn thương, một số người phát triển theo những chiều sâu mà nếu không có giai đoạn đó, họ có thể không bao giờ chạm đến.
Đây không phải toxic positivity. Sự khác biệt quan trọng:
Câu hỏi định hướng để thực hành:
Kỹ thuật | Cơ sở khoa học | Tác dụng chính | Phù hợp nhất khi |
|---|---|---|---|
Viết nhật ký tái diễn giải | James Pennebaker — Expressive Writing | Giảm cường độ cảm xúc, tạo góc nhìn mới | Bạn có nhiều suy nghĩ lộn xộn, chưa biết bắt đầu từ đâu |
Thay đổi ngôn ngữ tự nói | Michael White — Narrative Therapy | Tách biệt danh tính khỏi vấn đề | Bạn hay tự định nghĩa mình qua những gì đã xảy ra |
Viết thư cho phiên bản cũ | John Bradshaw, Richard Schwartz — IFS | Chữa lành mối quan hệ với bản thân trong quá khứ | Bạn có xu hướng tự trách mình và khó tha thứ cho bản thân |
Khoảng cách tâm lý | Ethan Kross — Psychological Distancing | Giảm vòng lặp tự phê bình, tăng góc nhìn khách quan | Bạn hay bị cuốn vào vòng lặp "tại sao mình lại làm vậy" |
Tìm ý nghĩa mới (PTG) | Tedeschi & Calhoun — Post-Traumatic Growth | Tích hợp trải nghiệm vào câu chuyện cuộc đời có ý nghĩa | Bạn đã xử lý cảm xúc cơ bản và sẵn sàng nhìn về phía trước |
Không phải mọi thứ được gắn nhãn "chữa lành" đều thực sự giúp bạn lành. Một số thứ chỉ đang trì hoãn quá trình — đôi khi còn làm vết thương sâu hơn.
Đây là bẫy mình đã rơi vào nhiều nhất. Bận rộn trở thành lớp vỏ bảo vệ — nhưng cảm xúc không bị tiêu hao bởi bận rộn. Chúng chỉ đang chờ.
Nhà tâm lý học Daniel Wegner gọi đây là Ironic Process Theory: khi bạn cố đè nén một suy nghĩ ("đừng nghĩ đến con gấu trắng"), não bộ của bạn sẽ liên tục kiểm tra xem bạn có đang nghĩ đến nó không — và kết quả là bạn nghĩ đến nó nhiều hơn. Tương tự, khi bạn cố tránh né một ký ức, não bạn liên tục "dò tìm" nó để đảm bảo bạn đang tránh.
Thay thế: Dành thời gian có chủ đích — dù chỉ 20 phút mỗi tuần — để ngồi với cảm xúc của mình. Viết nhật ký. Thiền. Hoặc đơn giản là ngồi im và cho phép mình cảm nhận mà không phán xét.
Có một ranh giới mỏng giữa "xử lý cảm xúc" và "rumination" (suy nghĩ vòng lặp). Nếu mỗi lần kể câu chuyện, bạn đều kể theo cùng một cách — cùng một góc nhìn, cùng một kết luận — thì bạn không đang xử lý. Bạn đang củng cố ký ức theo đúng dạng nó đang có.
Thay thế: Áp dụng expressive writing có cấu trúc với 3 câu hỏi neo như đã chia sẻ ở trên. Hoặc kể câu chuyện cho một người bạn tin tưởng — không phải để than thở, mà để nghe phản hồi từ người ngoài cuộc.
Tha thứ là một quá trình đẹp — khi nó đến từ bên trong, khi bạn thực sự sẵn sàng. Nhưng tha thứ bị ép buộc — vì áp lực xã hội, vì ai đó nói rằng bạn "phải tha thứ thì mới lành được" — thực ra có thể làm vết thương sâu hơn vì nó không cho phép bạn trải qua cảm xúc thật.
Thay thế: Cho phép mình tức giận trước. Xử lý cảm xúc thật. Khi nào bạn thực sự sẵn sàng — không phải vì áp lực, mà vì bạn không còn muốn mang gánh nặng đó nữa — tha thứ sẽ đến tự nhiên. Và nếu không đến, renegotiate vẫn có thể xảy ra mà không cần tha thứ.
Mạng xã hội đầy những câu chuyện "mình đã vượt qua được trong 3 tháng" hay "mình đã tha thứ hoàn toàn sau khóa thiền 10 ngày." Những câu chuyện đó đẹp và truyền cảm hứng — nhưng chúng không phải benchmark của bạn.
Thay thế: Đo tiến trình của mình so với bản thân mình tháng trước — không phải so với người khác. Câu hỏi đúng không phải "tại sao mình vẫn chưa lành như người ta?" mà là "so với tháng trước, cường độ cảm xúc của mình có giảm không? Mình có nhìn câu chuyện đó theo cách nào khác đi không?"
❌ Hạn chế | ✅ Thay thế bằng |
|---|---|
Lấp đầy lịch trình để tránh ngồi im với bản thân | Dành 20 phút/tuần có chủ đích để ngồi với cảm xúc — viết nhật ký, thiền, hoặc đơn giản là ngồi im |
Kể đi kể lại câu chuyện cũ theo cùng một góc nhìn (rumination) | Áp dụng expressive writing có cấu trúc với 3 câu hỏi neo — thêm góc nhìn mới mỗi lần viết |
Ép bản thân tha thứ vì "nghe nói phải vậy" | Cho phép cảm xúc thật (kể cả tức giận) trước — tha thứ sẽ đến khi bạn thực sự sẵn sàng, không cần ép |
So sánh tốc độ chữa lành của mình với người khác | Đo tiến trình so với bản thân mình tháng trước — cường độ cảm xúc có giảm không? |
Xem chữa lành là điểm đến — "khi nào lành hẳn" | Xem chữa lành là thực hành — không tuyến tính, không có điểm kết, và đó là bình thường |
Dùng mạng xã hội để "trauma dump" không có mục tiêu | Chia sẻ có chọn lọc với người tin tưởng, hoặc viết nhật ký riêng để xử lý trước |
Tránh né hoàn toàn tất cả những gì gợi nhắc ký ức | Dần dần tiếp xúc có kiểm soát với trigger — lý tưởng nhất là với sự hỗ trợ của chuyên gia |
Trả lời nhanh: Không. Renegotiate với quá khứ và tha thứ là hai quá trình hoàn toàn độc lập — bạn có thể hòa giải với ký ức mà không cần tha thứ cho người gây ra nó, và đó là điều hoàn toàn hợp lệ.
Nhà tâm lý học Janis Abrahms Spring trong cuốn How Can I Forgive You? phân biệt rõ ràng giữa "genuine forgiveness" (tha thứ thật sự, đòi hỏi người kia thay đổi và chịu trách nhiệm) và "acceptance" (chấp nhận thực tế những gì đã xảy ra — không phủ nhận, không biện hộ, chỉ không để nó chiếm lấy hiện tại của bạn nữa).
Renegotiate thuộc nhóm thứ hai. Bạn đang thay đổi mối quan hệ của mình với ký ức — không phải với người đó. Họ thậm chí không cần biết điều này đang xảy ra.
Trả lời nhanh: Không phải bạn làm sai — mà "buông bỏ" thường được dạy như một quyết định, trong khi thực ra nó là kết quả của quá trình thực hành. Não bộ cần kỹ thuật cụ thể, không phải ý chí thuần túy.
"Buông bỏ" là kết quả, không phải hành động. Bạn không thể quyết định buông bỏ như quyết định mặc áo màu gì sáng nay. Những gì bạn có thể làm là các hành động cụ thể — viết nhật ký tái diễn giải, thực hành psychological distancing, tìm ý nghĩa mới — và cảm giác được gọi là "buông bỏ" là kết quả tự nhiên của những hành động đó, tích lũy theo thời gian.
Nếu bạn đã cố nhiều lần mà không thấy tiến bộ, đó có thể là dấu hiệu bạn cần hỗ trợ chuyên nghiệp — và điều đó không có gì đáng xấu hổ cả.
Trả lời nhanh: Không có timeline cố định — nhưng nghiên cứu của Pennebaker cho thấy thay đổi có thể bắt đầu sau 4 buổi viết nhật ký có cấu trúc. Chữa lành sâu hơn thường cần vài tháng đến vài năm tùy độ sâu của vết thương.
Mỗi người có lịch trình chữa lành riêng, phụ thuộc vào độ sâu của vết thương, hệ thống hỗ trợ xung quanh, và liệu bạn có được hỗ trợ chuyên nghiệp không. Điều quan trọng cần nhớ: chữa lành không tuyến tính — có những ngày bạn cảm thấy tốt hơn rất nhiều, rồi đột nhiên một trigger nhỏ kéo bạn trở lại. Điều đó không có nghĩa là bạn đã "thất bại." Đó chỉ là một phần bình thường của quá trình.
Một dấu hiệu tiến bộ thực sự không phải là "không còn nhớ nữa" — mà là "vẫn nhớ, nhưng cường độ cảm xúc đã giảm đi, và mình có thể nhắc đến nó mà không bị cuốn vào bão cảm xúc như trước."
Trả lời nhanh: Renegotiate bắt đầu bằng việc thừa nhận hoàn toàn cơn đau — đây là điều ngược lại với phủ nhận. Không thừa nhận thì không có gì để renegotiate cả.
Phủ nhận là: "Chuyện đó không có gì to tát cả, mình ổn mà."
Renegotiate là: "Chuyện đó thực sự đau. Nó đã ảnh hưởng đến mình sâu sắc. Và bây giờ mình muốn thay đổi vị trí của nó trong cuộc đời mình — không phải bằng cách xóa bỏ, mà bằng cách thay đổi ý nghĩa mình gán cho nó."
Sự thành thật với bản thân — bao gồm cả việc thừa nhận cơn đau, sự tức giận, hay nỗi buồn — không phải điều kiện tùy chọn. Đó là điểm khởi đầu bắt buộc.
Trả lời nhanh: Dấu hiệu tiến bộ thường tinh tế hơn bạn nghĩ: ký ức vẫn còn đó nhưng cường độ cảm xúc giảm, bạn kể câu chuyện cũ theo cách khác, và bạn bắt đầu thấy mình trong tương lai.
Cụ thể hơn, bạn đang tiến bộ khi:
Trả lời nhanh: Với vết thương vừa phải, các kỹ thuật tự thực hành có bằng chứng hiệu quả. Với trauma phức tạp hoặc PTSD, cần hỗ trợ chuyên nghiệp — và cả hai con đường có thể thực hành song song.
Các kỹ thuật trong bài này — đặc biệt là expressive writing và cognitive reframing — đã được nghiên cứu trong các bối cảnh tự thực hành và cho thấy hiệu quả thực sự với nhiều người.
Tuy nhiên, nếu bạn nhận thấy các triệu chứng ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng làm việc, các mối quan hệ, hoặc giấc ngủ — hoặc nếu xuất hiện suy nghĩ tự làm hại bản thân — hãy ưu tiên tìm chuyên gia tâm lý. Ở Việt Nam, bạn có thể tìm hỗ trợ qua các bệnh viện có khoa tâm thần kinh, hoặc các phòng khám tâm lý tư nhân tại Hà Nội và TP.HCM.
Gặp chuyên gia không có nghĩa là bạn "không đủ mạnh để tự xử lý." Đó là quyết định thông minh và yêu thương bản thân nhất bạn có thể đưa ra.
Mình muốn kết thúc bài viết này bằng điều mình ước ai đó đã nói với mình sớm hơn:
Bạn không cần phải quên đi để được sống nhẹ nhàng.
Bạn không cần phải tha thứ ngay lập tức để tiến về phía trước. Bạn không cần phải "lành hẳn" mới được phép mơ về tương lai.
Renegotiate với quá khứ không phải một ngày bỗng dưng mọi thứ sáng lên và bạn cảm thấy tự do hoàn toàn. Nó là hàng trăm khoảnh khắc nhỏ — một buổi sáng bạn viết vào cuốn sổ thay vì scroll điện thoại, một lần bạn bắt gặp mình gọi bản thân là "người đã trải qua" thay vì "người là," một lần trigger cũ xuất hiện và bạn nhận ra cường độ cảm xúc đã khác đi một chút.
Chữa lành không có điểm kết. Nó là cách bạn chọn đi.
Và bước đầu tiên — dù nhỏ đến đâu — vẫn là một bước.
"Bạn không thể thay đổi những gì đã xảy ra. Nhưng bạn hoàn toàn có thể thay đổi điều mà câu chuyện đó làm với bạn từ hôm nay trở đi."
💬 Đến lượt bạn rồi: Bạn đã từng thử "cố quên đi" một điều gì đó mà không được chưa? Hoặc bạn đã tìm thấy cách nào giúp mình hòa giải với quá khứ mà cảm thấy thật sự hiệu quả? Chia sẻ với mình và chị em ở phần bình luận bên dưới nhé 👇 — đôi khi chỉ cần biết mình không cô đơn trong hành trình này thôi là đã nhẹ hơn rất nhiều rồi.
Bài viết này được biên soạn với mục đích cung cấp thông tin sức khỏe tâm lý tổng quát và không thay thế cho tư vấn, chẩn đoán, hoặc điều trị từ chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ có chuyên môn. Nếu bạn đang trải qua các triệu chứng tâm lý nghiêm trọng ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống, hãy tìm đến sự hỗ trợ của chuyên gia y tế tâm thần.
